DİRİLİŞ ve KURULUŞ

Sezai Karakoç

Sezai Karakoç’u Cağaloğlu’ndaki yerinde, Diriliş’te, birkaç kez ziyaret ettik arkadaşlarla. Her defasında bu büyük şairin elini öpmek isterdik ama kendisi her defasında buna mani olurdu. Biz de fazla üstelemek istemez, yanında biraz oturur, feyizlenir, kalkar olmuştuk ondan sonra da. Ama bütün bunlar sessizce olurdu. Çünkü onun o büyük ve derin sessizliğinin yanında kelimeler ne ifade edebilirdi ki? Karşınızdaki Mehmet Akif değildi, Necip Fazıl değildi. Bu büyüklük de böylesine farklıydı. Zaten hiçbir zirve bir diğerine pek benzemez. Ama ben yine de Yunus Emre’yle onu birlikte düşünürdüm genelde, ki hala da öyle düşünürüm. Çünkü birisi genel Türkçe diğeri de modern Türkçedir.

Geçenlerde duydum. Sezai Karakoç, Üsküdar’a Diriliş Partisi’nin bir şubesini açmış. Öğrendiğime göre iki haftada bir, bir gününü oraya hasredecekmiş. Bir sohbet falan da gerçekleştirmiş açılışta. Sohbeti İnternetten izledim, dinledim. Sohbet daha çok cumhuriyetten devlete geçiş merhalesi üzerinden yapılmış. Konuşmasında büyük bir devletten söz ediyor hatta cumhuriyetin bir devlet dahi sayılamayacağını belirtiyor. Bize göreyse, cumhuriyetler modern beyliklerdir, devlet değil. Bu, Kuruluş olarak bizim mottomuzdur. Ama işin püf noktası şu: cumhuriyetlerden büyük devlete geçişi Diriliş olarak adlandırıyor. Yani kuşakça bizim söylediğimiz şeyi Diriliş’e söylettiriyor.

Ben de açıkça söylemek istiyorum ki. Hayır üstatcığım hayır. İşin buraya kadarı Diriliş’tir, ama bundan sonraki kısmı Kuruluş’a girer. İşin bundan sonraki kısmına kafa yormak bizim nasibimize düşer. Ve kader ve alınyazısı dersek daha güzel olur biz buna. Gözünüz arkada kalmasın ama.

Yeprem Türk

DEFANS

Bir zamanlar okuyup da, adını unuttuğum bir roman var. Bilenler bilir, onlar hatırlasın. Şu an için bu romanın künyesini çıkarmam zor. O roman nerededir onu da bilemem. Ama bizi ilgilendiren özeti şu. Bu romanda bir otel var, otelin sahibi bir de oraya gelen müşteriler var. Otel sahibi herhalde orayı inşa ederken bilmeden olsa gerek, yatakların boylarını kısa yaptırmış. Genelde, oraya gelen müşteriler uzun boylu olduğu için bu yataklara sığmazlar. Ama yine de orada yatmaktan da geri durmazlar. Otel sahibi, bu uzun boylu insanların yatağa sığmayışlarını takıntı yaptığı için, gece uzun müşterilerin yataktan taşan bacaklarını testereyle kesme ihtiyacı hisseder ve de keser. Bu roman çok eskiden okuduğum bir romandı. Bir gün böyle birden aklıma düşeceğini kestirmem sanırım mümkün değildi. Ta ki Aykut Nasip Kelebek benim imgeyle şiir yazdığımı tesbit edene kadar.
 

Aslında Aykut Nasip Kelebek, tespitlerine itimat ettiğim birisi. Hala da öyle. Hatta bu güvenim katlanarak artıyor. Ama imge konusunda farklı düşünüyoruz sanırım. İmge mi metafizik mi? Ya da ne imgedir ne metafiziktir? Bunu bir karara bağlayamadık oturup konuştuğumuz zamanlarda. Bu belirsizlik böyle de sürüp gidecek sanıyorum. Çünkü bu tür şeyler daha çok şairin kendi sezgisiyle kendi adına bir anlama kavuşacak şeyler? İmge dersin en iyi metafizik şiiri yazarsın, metafizik dersin mükemmel bir imge ortaya çıkarırsın. Demem o ki şair kendi için ne karar vermişse onun üzerinde diretmeli. Ben metafizik bir düzlemde kalmaya karar verdim. Önemli olan bu.

Ama yine de Aykut Nasip Kelebek, benim imgeyle şiir yazdığımı söylemekle yukarıda anlattığım türden bir vahşete yol açmış. İmgeyi metafizikten birkaç adım geride bir şey olarak düşündüğün için, imgeci şiir yazmakla şiirimin bacaklarının ve kollarının biraz kesilmiş olduğunu hissettim. Neden derseniz? Çünkü bir kere imge ile yaşamım boyu hakikaten bir işim olmadı, bundan sonrada olmayacak. Böylesi bir beraberliği düşünemem bile. Şiirde, imgenin yerine metafiziğe yer vermişimdir her zaman, algısı vardır bende. Bir de Yunus’un imgeyle yazdığını tahayyül edemem mesela. Hakeza Sezai Karakoç’un da böyle bir şey yapmasına aklım ermez. Ayrıca Sezai Karakoç şiirinin imgeden kalkış yapılarak okunması, imgeci  olan  ikinci Yeni şairleriyle aynı grupta olmasından kaynaklanır gibi. Ki ben imgenin günümüz şiiri üzerindeki hükümranlığını İkinci Yeni şiiri etkisinden yola çıkarak Prima-nocte etkisi şeklinde tarif etmiş biriyim. Ama bunu kimse adına değil, kendi adıma yaptım. Hem şimdi böyle diyeceksin hem de kalkıp imgeyle şiir yazacaksın.  Ne derler  adama.  İmgenin yüzünü Allah ebedde de göstermesin bana.

Çünkü hakikaten imgeyle birlikteliğim olmaz. Uyak ve ses zilleriyle de yeteri kadar olur. Lezzet için değil izzet için yazmaya çalışırım genelde. 

 

Yeprem Türk

DEĞİNİ

Zafer Acar, Sezai Karakoç Kuşağı

A. Nasip Kelebek, Bana Hayran Olsana

Tetkikçi’de bu yaz, yazdığım metinlerde, Kuruluş dergisinin ana kadrosunun belli başlı şair ve yazarlarını işlemiştim. Bunu, Kuruluş dergisi kadrosu adına Eylül’de başlayacağımız yayına bir ısınma turu şeklinde düşünmüştüm. Ve nitekim öyle olmadı. Dergiden önce, internette de olsa bir arada görünme imkanı bulmuştuk. Aslında çok önceden beri birlikte sayılırdık, fakat resmen hem görüntü hem fikir olarak bir araya gelemiyorduk. Farklı dergilerde yazmamız buna mani oluyordu veya özel bir dergi çatısı altında olamayışımız bizi böylesine dağınık gösteriyordu.  Ama sonuçta ruh ruhu çeker,  birbirine benzeyenler bir şekilde bir araya gelirdi. Bazen de toplanmak üzere olan bir kadro bir rüzgarla da dağılabilirdi. Eğer öyle olmasaydı, hayatlarında entropi’nin (çile) oldukça yer ettiği ilginç bir kuşak erken belirmiş olacaktı bugün. Arkadaşlarla aramızdaki tutkal önce inanç, sonra bu çileciliktir. Yoksa bir araya gelemez, bir şeylere tutunma gereği hissetmezdik sanırım. Çileyi bu kadar benimsemiş bir kuşaktan bahsedemezdik şu an. Üstelik bu çileden rahatsızlık duymayan bir jenerasyondan da. Zaten zamanın ruhu bunu gerektirir, başka türlü işin içinden çıkmanın mümkün olmadığını biliyoruz. Buraya gelene kadar çeşitli aşamalardan geçmiş biri olarak bu ekip, az çekmemiştir diyebilirim. Hem arkadaşlar hem de ben. Önce söyleyelim Peygamberimizin dediği gibi gariplerdeniz. Ve bu da o kadar önemlidir hani. Kitaplarımızı yayınevleri basmasa da, bazıları basıp da dağıtmasa da yardım Allah’tandır, deyip işin çaresine bir şekilde bakabiliriz. Mesela Zafer Acar’ın ilk eleştiri kitabı kendi imkanlarıyla çıktı, hakeza Aykut Nasip Kelebek’in  şiir kitabı Bana Hayran Olsana. Arkasından M.D çıkacak benzer yolla. Aynı derenin suyu sayılır, dediğim kitaplar. Hem bütün bu zorluklar bizim için  yeni bir yola  işaret sayılabilir.  Kimseye bir taş attığım falan yok.  Ayrıca burada o camia bu camia  gibi kavramlara takıldığım sanılmasın. Bunlar çoktan iflas etmiş şeylerdir. Bizim için bu ikilemler aşılmıştır. İslamcı camiada ise şair olmak, bir dergi çıkarmak eskiye nispet çok zordur. Ama belediyelerdeki şiir meclislerine girerseniz en iyi şair siz olursunuz o başka. İslamcı camia ve sağ camia gibi kavramlar da, İslamcı dergi  türünden ibareler de kirletilmiş vaziyette. Sağ sözcüğünü de özellikle bu yüzden telaffuz etmişimdir. Çünkü bizde Diriliş, Mavera, Edebiyat gibi dergiler yok artık. Şaire, yazara ve okura bakışı epey netameli olan dergiler var. Hatta kurumsallaşmışlığı ve ağırlığı altında ezilme, dışlanma riskinizin çok fazla olduğu dergilerdir bunlar. Kelli felli yani üstelik. Bir şairle bir ömür kontrat imzalamak isterler. İlginçtir bu tür dergilerde yetişen bir şairin oradan ayrılması da eti kemikten ayırmak kadar zordur bugün. Bunu denediğiniz takdirde ezilme, manevi şiddete maruz kalma olasılığınız yüksektir. Vurun abalıya denilerek defteriniz dürülebilir sonra. Edebiyat ve iş hayatında, benzeri ayrılışlardan dolayı kan şerbeti içenleri biliyorum. Gidenin arkasından kişiyi rencide eden, bir sürü asılsız dedikodunun yapıldığının da farkındayım. Giden şairi itibarsızlaştırma gayesi güdülüyor çünkü. Dergilerdeki yönetim, kötü araçlarla yapılıyor demektir bunun anlamı. İşte çileciliğin öncesi buradan başlar dergicilikte. Kurumsallaşmış, maddi imkanları gelişmiş dergilerle yarışacaksınız çünkü. Üstelik her bakımdan. Şu an için bir dergiyi ayakta tutan iki ana unsur daha önemli gözüküyor. Kurumsallaşma ve para.  Ama biliyoruz ki bu yanlış bir yoldur. İşin samimiyetini öldürür, hareketin hararetini de almaz değil. Gençliği hem tarz olarak hem de kişilik olarak kıstırması da işin bir başka boyutudur.

Yeprem Türk

E SONRA...

Bir gün, bir yerde, bir çiftçi. Hayattaki değişimi sezer. Ve o gün sabanını artık farklı bir şekilde tutması gerektiğini anlar. Ve o çiftçi, o tarihten sonra sabanını farklı biçimde kullanır. Tarlasındaki bereketse buna binaen artar. Sonra diğer çiftçiler onu taklit ederek aynı yolla zenginliğe ulaşıp ülkelerini bayındır hale getirirler.

Yine bir gün, bir yerde, bir dokumacı. Hayatın havasından sezdiği gariplikten olsa gerek. Kumaşını farklı türde dokuması lazım geldiğini fark eder. Ve bu dokumacı tam da sırasına göre yukarı örnekteki aşamaları geçerek belli bir imkan ve sonuca ulaşır. Diğer dokumacılar da bu arada aynı şeyi tahakkuk ettirmişlerdir. Bu ülke de zengin, dört başı mamur hale varmıştır.

Bu iki ülke aslında bazı büyük imkanların eşiğinde olduklarını anlamıştır. Ancak bundan sonraki yolculukta bu iki ülke yollarını ayırma kertesine gelmiştir. Çünkü biri zenginliğini eğlence veya bir tür şehvet estetiğinde kullanacak. Diğeri de medeniyet ve değerler üzerinden harcamalara girişecektir. Akabinde ’fakat sen hayret ettin, onlar ise eğleniyorlar*’ ayeti bağlamınca iki ayrı ufuk için yola çıkacaklardır.

E sonra?

Sonrası: Sonuçta biri hayret edecek bu zenginliğe, onu bereketlendirecektir diğeri de onunla eğlenecektir. Sanırım cumhuriyet ekonomisi, yenice elde etmeye başladığı olanakları kullanma adına böylesi bir seçimin başlangıç noktasında.

*SÂFFÂT Suresi 12.

Y. T.

HİLMİ YAVUZ

Zafer Acar’la yaptığı bir söyleşide (1) Hilmi Yavuz, Walter G. Andrews’in şu görüşünü paylaşmış. ‘Sezai Karakoç için, Osmanlı pek bir anlam ifade etmez. Onun için insanların dinle olan ilişkileri önemlidir… Attila İlhan da Osmanlının sadece politik kimliğini, hunharlığını, kan dökücülüğünü anlatmış… Hilmi Yavuz ise…Osmanlıyı bütünüyle kuşatan bir şiir inşa etmiş.’ Ve Yavuz belli belirsiz de olsa, kendisini diğer şairlere nispet, kaymak gibi üste çıkaran bu görüşe ağzının suyunu akıtmakta.

Hilmi Yavuz

Attila ilhan’ı ilgimizin dışına çıkarıp bakarsak, aslında doğru söylemiş W.G. Andrews. Andrews’in de dediği gibi, Sezai Karakoç sadece Müslüman kimlikle ilgilenir. Çünkü medeniyetin diğer unsurlarını bu kimliğin ortaya çıkardığını bilir ve kaynağın başını mevki seçip tutar. Osmanlıcılık gibi bir fikre kapılmadıysa Karakoç bundandır örneğin. Önemli olan özdür onun için yani. Bugün Osmanlı olan yarın Mehmetli olur, hakikatte fark etmez. Hilmi Yavuz açısındansa medeniyet denilen şeyin diğer öğeleri şiirde ne kadar yer tutarsa Müslümanlığın payı da onlardan fazla değildir. Yani dokuzun biri nevinden bir şey olabilir ancak Yavuz için Müslümanlık. Üstelik ürettiği gereçlerden birkaç adım geride durur din, Yavuz’da. Bu da aslında medeniyete veya geleneğe hizmet eden şairleri bize ikiye ayırtır. Birincisi, Sezai Karakoç tarzı özü alıp yeniden dünyaya sunan kurucu, yol açıcı şairler. Diğeri de bir dönemde üretilmiş eşya ve stilleri koruyan bekçi şairler.

Hilmi yavuz atası Yahya Kemal kadar iyi bir bekçi de değildir üstelik. Neden mi? Çünkü emanetine aldığı eşyaların asıl sahiplerini reddederek onları zimmetine geçirme derdindedir.

Hilmi Yavuz, dönemlik bir imajın tabiatı olarak yaşatmış bir adamdır medeniyeti zihninde. Biraz da banttan yayın gibi. Oysa medeniyet, İslam’ı yaşayan milletlerin ortak tabiatıdır. Yaşamın işleyen doğasını ve reflekslerini görmeden, insanı tahakküm altına alan eşya ve imajlar ceberrutuna dönüştürülmemeli medeniyet. Tek tip mükemmel yemek yeme çeşidi olmadığı gibi, her zaman, her topluluğa uygulanılacak tek bir medeniyet söylemi de yoktur. Bunu bilmesi gerekiyor Hilmi Yavuz’un. Ayrıca Hilmi yavuz gibi ihtiyarların nostaljik takıntılarını ve onların damak tadına uygun katı ilkeleri de göz önünde bulundurmak gerekir. Üstelik bunların çoğuna atıklar gözüyle  bakabilmek de mümkün. Mesela ‘Halk anlamadığı için medeniyet dilinin göz ardı edilmeyeceğini çoğu kere yineler (2) Yavuz. Oysa aynı dili daha önce cumhuriyet aristokrasisi kullanmıştır. Halk ise buna karşı direniş gösterip, medeniyetin yaşayan kısımlarına sahip çıkmıştır. Cumhuriyet tarzı bir medeniyet söylemi hakim Yavuz’un medeniyet bazında söylemiş olduklarının yekününde. Ya da hayata katışamayan, yan gelip yatan şeyler.

1. Dil ve Edebiyat Dergisi Şiir Yıllığı 2013
2. Dil ve Edebiyat dergisi, sayı 48 
   
   
   Yeprem Türk

Tahayyülün İnsafı Yok

Cevdet Karal 

Eğilmiş kuluyla tanrı, kendine secde ediyordu. Bu iki dizeyi Cevdet Karal ‘ın Bir Gece adlı şiirinden aldım. Pagan bir şairden alıntıladığımı söylesem de gerçi bir şey değişmezdi. Ne de olsa pagan bir kültür mekanizmasının ürettiği bir zihniyet içinde nefes alıyoruz. Ki Budist Tagore ‘de bile yoktur bu türden dizeler. Buna modern mistizm mi demeli yoksa hümanizma mı? Veya Ahmet Haşim’le başlayan iliksiz lirizmin* gerçek yüzünü göstermesi mi? Bilmiyorum. Haşim’in kof lirizmi Karal’la bitti demektir en güzeli ama. Hepsini de birlik düşünebiliriz sonuçta. Bizim klasik mistizmdeki değerlere uymadığı ortada bu tür şeylerin. Yani Tanrı’yı, eski veya yeni Yunan düşünce pratiğindeki gibi insan suretinde düşünmenin. Tanrı’yı ademin uzuvları ile donatmanın sonra. Bu durumu Anton Çehov, bir eserinde değerlendirmişti. Yeni ortodoks Rus neslinin Tanrı’yla arkadaşları gibi konuştuklarını söyleyerek  antropoformoz şeklinde yorumlamıştı. Biz de öyle ifade edeceğiz. Çünkü bu, gerçekten bir antropoformoz olayıdır. Nihayetinde genç jenerasyon‘Tanrım otur da gazoz içelim’ gibi dizelerle, Tanrıyla aynı masaya oturma niyetinde.

Anton Çehov

Türk şiirinde, Allah cc kelimesi, El-  Alim, El-Gaffar , El-Adil gibi isimlerle tecelli ederdi. Bu tutum cumhuriyetle birlikte değişti. Yunus’un, Sezai Karakoç’un şiirde ihsas ettirdiği çizgi doksanlarda başka bir şeye evrildi. Yeni insan, Allah’ı cc istediği gibi pozisyonlamakta çok cüretkar ve yordamsız. Açıkçası ‘ cumhuriyetin tam orta meydanına’ konulan ve herkes tarafından da her gün görülüp biraz da kabul edilmeye başlanan hümanist hayat şekliyle alakalı bir şey bu. Hümanizmde, Tanrı diğer varlıkları açısından olmasa bile insan açısından en ön safta olma gerçeğini yitiriyor. Artık fikirlerin, teorilerin aynasında önce insan var. Tanrı, Tanrı gibi olmasa da olur dünyada. Müslüman olmayan mahfillerde zihin buna alıştı, Müslümanların zekası da Tanrı’yı zihin ve mayamızdaki yerinden farklı şekillerde kodluyor. Bu tahayyülün de cirit attığı yer ki Türk şiiridir. Özellikle Türkiye’de cumhuriyetleşmenin yaşam tarzı olarak, Müslüman camiayı da içine aldığı şu günlerde.

Şiirin ameli zayıflığından ileri gelir, bunlar. Çocuk muhayyilesine ait bir tablo da sayılmaz Karal'ın mısraları, masum değil. Tanrıya fırlatılan mızraklar var ortada. Doğrusu Türk şiiri ne kazandıysa şu ana kadar, bildiği, yaşadığı şeyleri söyleyerek kazandı. Bu pratiklik Karal'da neredeyse yok. Şiirin ameli de hayattan kalkış yapmasıdır, aslında. İnsanın, toplumun değerleriyle konuşabilmesidir. Ki amel, şairi, şiirin kabı kacağı ve içine koyduğu şey arasında mutabakata varmaya zorlar. Katran denilen şeyin, en azından kutsal kaseye konulmayacağını da gösterir.

• Lirizmin iliği(medeniyet) o yıllarda Yahya Kemal’deydi.
  
  
  Yeprem Türk

HALKIN METAFİZİĞİ

Halkın ruhu, savrulsa da, savrulur sadece. Bozulmaz. Gelenekten değil, sahip olduğu öz  sayesinde bozulmaz.  Sendelediğinde,  üstelik geleneğe fark atar.  Sendelediğinde seninle olanlar hala seninledir. İster bu bir görenek olsun, ister bir müzik, ister hatıra. Acıda sevinçte ne yanındadır, o  senle yaşayacak demek. Gerisi boş.

Şu dünyada kaya gibi sağlam bir şey varsa insanda o da özdür. Ne görenek ne de pervanedir.

Her halkın zorbalara ve baskıcı rejimlere direnen bu türden bir ruhu mutlaka vardır. O gene özdür. Yer altındaki madenlere benzer halkların bu özü. Her şartta kendisini muhafaza eder. Ve bir gün üstündeki deki baskı kalktığı anda yenilenir, taze şekiller ortaya çıkarır. 

Bundandır, hiçbir topluluk kırım ve öldürüm zamanları dışında, insani birikimler olarak hayatlarına son vermez. Gelecekte, yaşam bağlarının tekrardan kurulacağından şüphe duymaz. Bir metafizik kap içinde minerallerini bozmadan saklayabilir, öz.

Tam sönmüş derken, yıllar sonra aynı ocak, ufak bir kıvılcımla tekrar harlanıp bacalardan eskisi gibi tütebilir.

Halkın ruhunun, son kişi kalıncaya kadar ölmeyeceğine en güzel ve etkili örnek, ruhsal ve fiziki şiddete en çok maruz kalan Doğu olmuştur. İçinde yarattıkları birikimleri, öldürümlere  ve büyük kültürel empozelere uğramalarına rağmen korumayı bilmiştir.  .

Çünkü onlar değişmek istedikleri sürece siz onları değiştirebilirsiniz. Vahyin bereketi dışında çoğu şeye aldırış etmezler, inanmış halklar. Hiçbir rejimin ve teorinin ufku, halkın engin bakış açısına kavuşamaz.

Kimse beklemesin Amerikan işgali altındaki Doğu’dan, İsrail'in şiddet ektiği Filistin’den emperyal bir ruh ve kültür fışkıracak. Hıristiyanlık ve Yahudilik kültürü üzerinden bir Amerikancılık yaşansın. Öz denen şey kendini yakar, duman olur tüter de dünyaya, böyle bir şey olmaz.

Oralarda nefret filizleri var. Amerika’nın ve İsrail’in olsun diye var.  Yeşerecek. Vahşetle değil. Merhametle.  Mesela Bilal’in (ra) sesi gibi. Kara, yanık.  Ama bir o kadar beyaz. Zannedersiniz, köle ticaretine konu olan tüm siyahların ağıtçısıdır, o.  Bir dünyadan koparıyor notaları  bir ahretten. İnce, bilgelik dolu . Sıcak. 

Bir de günümüzde James Brown vardı. Tek şarkılık.  Vefat etti. Müzisyen ve kara.  Hayatını at, sesini al, Bilal (ra) ile  şekilde aynı damardan. Ama soul söylüyor.

Geleneğin karmaşıklığı bırakılır, öz korunur bu yüzden. Sana gelemeyen geleneğe sen de gitme. Kalan sağlarla kal.  Bire on veren başaklar denilen şeyler bunlardır.  İslam'ın  kuruluşu yoluna bunlarla devam edecek.

Allah (cc) net, öz net, söz nettir.

Savruluş varsa kuruluş da vardır.

 Y. T.